Ngôi nhà thứ nhất là nhà số 17 phố Phạm Hồng Thái, phường Quang Trung, trước cách mạng là phố Đông Môn. Ngày ấy, phố Đông Môn mới hình thành, ông bà Bùi Văn Vang, vốn quê ở Ninh Giang lên, mua được một mảnh đất rộng chừng 6m, sâu 24m, phía sau còn lau sậy thuộc ngõ xóm Đông Quan. Ông bà mở quán cơm. Khách đến ăn là phu phen, thợ thuyền, viên chức, người các nơi đến thưa kiện ở tòa án nam triều gần đấy. Hai con trai của ông bà là Bùi Văn Phái, Bùi Văn Giáp. Ông Phái làm công nhân sở lục lộ, giao du rộng, quen biết nhiều người, trong đó có ông cai Xứng ở nhà máy nước (tức đồng chí Lê Thanh Nghị) còn ông Giáp dạy học ở trường tiểu học Pi-e Pát-xki-ê ngay xế cửa nhà, cũng là nhân mối của cách mạng.
Vào các năm 1935-1936, TP Hải Dương có phong trào thanh niên Dân chủ hoạt động. Đồng chí Lê Thanh Nghị, cán bộ Xứ ủy Bắc kỳ về bắt liên lạc, lấy cửa hàng ăn 17 Đông Môn làm chỗ đi lại để dễ dàng qua mắt địch. Đoàn thanh niên Dân chủ càng hoạt động mạnh, như bảo vệ cuộc hẹn của Đoàn toàn tỉnh, nhận và phân phát tài liệu, sách báo cho các cơ sở cách mạng, thu thập ý kiến dân chúng gửi phái đoàn điều tra của chính phủ bình dân Pháp… Nhân có quy định của đốc lý không cho làm nhà tranh tre, ông bà Vang nhượng một nửa suất đất, lấy tiền xây nhà gạch và làm một căn gác xép ở trong. Đồng chí Lê Thanh Nghị đã bố trí để đồng chí Hoàng Văn Thụ, Bí thư Xứ ủy Bắc kỳ về Hải Dương ở trong thời gian chỉ đạo xây dựng cơ sở cách mạng tại Hải Dương. Tháng 8- 1938, chi bộ Đảng đầu tiên của thành phố được thành lập tại ngôi nhà này, có sự chứng kiến của đồng chí Hoàng Văn Thụ. Chi bộ gồm 3 đồng chí Nguyễn Thượng Mẫn, Nguyễn Văn Sớ và Bùi Văn Giáp, đồng chí Nguyễn Thượng Mẫn làm bí thư. Từ đó, phong trào cách mạng lan rộng ra các ngành, giới, cơ quan, khu phố… Cuối năm 1939, chính phủ bình dân Pháp đổ, toàn quyền Cát-xtơ-ru thẳng tay đàn áp. ở Hải Dương, chúng khám xét ngôi nhà số 17 Đông Môn và nhiều cơ sở khác, bắt đồng chí bí thư chi bộ Nguyễn Thượng Mẫn… Phong trào cách mạng ở thành phố tạm thời chuyển sang cục diện mới.
Ngôi nhà thứ hai là số 3 phố Đông Mỹ, nay là phố Bùi Thị Cúc, phường Trần Phú. Phía trước là chợ Tây (chợ Phú Yên ngày nay), phía sau là đền Đông Mỹ, có lối thông ra ngõ, đi sâu vào xóm lao động, địa điểm này suốt ngày có người qua lại buôn bán. Là người buôn bán từ trong Nam Định ra, ông bà Đội Sính mua lại ngôi nhà này của ông bà Ba Sành, diện tích khoảng 130m2, mặt đường gần 6m, lúc đầu là nhà tranh. Sau ông bà xây ngôi nhà cấp 4, một tầng, mái ngói, không trần, gồm hai gian, mỗi gian rộng gần 30m2, xây cho thuê. Đến thuê là ông bà Nguyễn Năng Hách ở Gia Lộc, Vũ Duy Hiệu ở Bình Giang… Bà Hách bán hàng ở chợ Tây, hằng ngày nấu cơm cho chồng và các bạn của chồng. Đây chính là các cán bộ đã cùng đồng chí Lê Thanh Nghị xây dựng, chỉ đạo phong trào Thanh niên Dân chủ trước đây. Ngôi nhà đã trở thành nơi hội họp, liên hệ, bảo vệ cán bộ, cất giữ tài liệu cách mạng hàng chục năm trước. Gian trong còn được đào hầm bí mật để sử dụng khi cấp bách. Sau thời kỳ Mặt trận Dân chủ, ngôi nhà không bị lộ, vẫn là nơi nuôi dưỡng, bảo vệ cán bộ Việt Minh cho đến ngày chuẩn bị giành chính quyền. Tại đây, cuối tháng 3- 1945, các đồng chí Vũ Oanh, Nguyễn Văn Kha, cán bộ Xứ ủy Bắc kỳ đã về truyền đạt chỉ thị "Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta". Tháng 5-1945, đồng chí Trần Đức Thịnh ,Xứ ủy viên về thành lập Tỉnh ủy lâm thời Hải Dương (có các đồng chí Nguyễn Văn Kha, Hải Thanh, Trần Cung, Vũ Duy Hiệu, Nguyễn Công Hòn…, đồng chí Nguyễn Văn Kha làm bí thư). Sau này, bà Đội Sính bán lại ngôi nhà cho gia đình ông bà Lê Văn Chức - Vũ Thị Công. Bà Công là em con chú con bác với đồng chí Vũ Duy Hiệu, có tham gia hoạt động thời tiền khởi nghĩa. Kháng chiến bùng nổ, gia đình tản cư một dạo rồi lại trở về, tiếp tục tham gia hoạt động bí mật giúp đỡ cán bộ, bộ đội ra vào thành phố đang bị Pháp tạm chiếm.
Ngôi nhà số 3 Bùi Thị Cúc giữ được gần như nguyên vẹn trong thời kỳ là cơ sở cách mạng của Đảng trước Cách mạng Tháng Tám 1945, là vật chứng có giá trị, cần được bảo tồn và khai thác trong giáo dục truyền thống đấu tranh kiên cường bất khuất của TP Hải Dương.
ANH NGUYỄN