Liệt sĩ Hồng Quang. Ảnh: hongquang.com.vn

Hồng Quang tên thật là Nguyễn Văn Trạch, sinh năm 1918 tại thôn Đằng Giang, xã Hòa Phú, huyện Ứng Hòa (Hà Nội). Thân phụ là một viên chức nghèo, từng làm thừa phái ở huyện Tiền Hải (Thái Bình). Hồng Quang ham học và học giỏi. Năm 1937, anh đỗ tú tài và vào học trường Luật (Hà Nội). Đầu năm 1938, anh cùng với gần 20 thanh niên có trình độ học vấn khá, được dự một lớp huấn luyện về lý luận chủ nghĩa Mác Lê-nin do Trung ương mở. Ngày 5-5-1938, anh được dự Hội Nghị toàn quốc của Đoàn Thanh niên dân chủ tổ chức tại số nhà 28 phố Hai Bà Trưng (Hà Nội) và được cử vào Ban Chấp hành.

Đang học năm thứ hai trường Luật, địch phát hiện ra những hoạt động yêu nước của Hồng Quang, chúng buộc anh phải thôi học. Anh được tổ chức Đảng bố trí phụ trách hiệu sách Đồng Xuân, ngay trước cửa chợ Đồng Xuân (Hà Nội), tạo điều kiện để anh liên lạc với các đồng chí trong tổ chức. Năm 1939, anh bị địch bắt, kết án một năm tù, giam tại Hỏa Lò. Tại đây, anh được tiếp xúc với các nhà hoạt động cách mạng cùng bị giam và học tập được nhiều điều bổ ích. Năm 1940, ra tù, anh hoạt động bí mật tại Phú Thọ và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Sau đó, xứ ủy điều anh về làm cán bộ tuyên huấn của Liên tỉnh B (gồm các tỉnh Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Quảng Yên), có thời gian hoạt động cùng Ban Tỉnh ủy lâm thời Hải Dương tại Tạ Xá (Nam Sách).

Mùa hè năm 1941, Hồng Quang bị địch bắt tại Hưng Yên. Chúng đưa anh về nhà tù Hải Dương, tra tấn, dụ dỗ khai báo, hòng tìm cơ sở của Đảng. Hồng Quang đã giữ vững khí tiết cách mạng, tuyệt thực để phản đối. Địch phải đưa anh vào nhà thương Hải Dương để bơm sữa vào miệng, cốt để kéo dài sự sống của anh nhằm tiếp tục khai thác bí mật về cách mạng. Nhưng anh cương quyết cự tuyệt. Anh đã vẽ lên tường xà lim một lá cờ búa liềm, thể hiện niềm tin tất thắng của sự nghiệp cách mạng. Những lúc tỉnh táo, anh còn làm thơ để vạch mặt kẻ thù và động viên nhân dân lao khổ đứng lên làm cách mạng đánh đổ Pháp Nhật. Hai bài thơ viết trong nhà tù Hải Dương được sưu tầm vào phần thơ ca cách mạng Việt Nam của Hồng Quang là bài Con muỗi và bài Ru con, đều viết theo thể lục bát. Bài Con muỗi khuyên con muỗi đừng hút máu tù nhân, mà nên đi tìm lũ Nhật-Tây "đã quen hút máu mủ người, trong mình chúng nó máu tươi hẳn nhiều". Bài Ru con là để cho nữ đồng chí Mạc Thị Gai, cơ sở cách mạng ở Tạ Xá, bị bắt, nuôi con nhỏ trong tù, dùng để ru con: "Nuôi con mong chóng thành người, noi gương cha mẹ nối đời chị em".

Sau 40 ngày đêm bị tra tấn đầy đọa, Hồng Quang trút hơi thở cuối cùng trong nhà tù Hải Dương ngày 6-7-1941, khi mới 23 tuổi. Phần mộ Hồng Quang trước ở bên đường đôi ra ga Hải Dương (nay là đường Hồng Quang), nay chuyển về Đài liệt sĩ thành phố. Trường trung học phổ thông đầu tiên của tỉnh Hải Dương thành lập tháng 9-1956, đã được mang tên Hồng Quang. Nhớ về Hồng Quang là nhớ về một thanh niên cộng sản, sống và chiến đấu kiên cường bất khuất, làm vẻ vang cho truyền thống anh hùng quê hương Hải Dương.

ANH NGUYỄN