Ngày xưa có một cậu học trò 12 tuổi đi theo học một thầy khóa ở làng bên. Nói là thầy khóa nhưng thực ra là một vị đã đỗ Thám hoa nhưng cáo quan về ở làng quê sống thanh bần, vui thú với vườn ruộng và mở trường dạy học.
Cậu học trò nhà nghèo nhưng chăm chỉ và rất sáng dạ. Ngày ngày, cứ sáng tinh mơ là cậu lại mang ống quyển, đội nón rách đi học. Nhà cậu cách làng thầy khá xa. Cậu cứ lầm lũi đi. Ngày nắng cũng như ngày mưa, không nghỉ buổi nào.
Năm ấy hạn hán nặng. Ruộng đồng nứt nẻ cả. Trên đường đi, cậu thấy một cây cao chừng đầu gối, lá xanh non đang rầu rầu héo. Cậu không biết đó là cây gì. Cậu ngồi xuống bên cây và thấy thương cây lắm. Cứ hạn thế này cây sẽ chết mất. Nhìn mãi xa xa mới thấy một đầm sen nhỏ. Cậu bèn đi đến đầm, lấy lá sen lót vào nón rách, lễ mễ bê được ít nước về tưới cho cây. Làm xong, cậu đến trường đã muộn. Cậu bị thầy vụt ba roi và bắt quỳ ở cuối lớp. Cậu cắn răng chịu mà không dám oán thán gì. Hôm sau cậu đi sớm hơn nữa để múc nước tưới cây. Cây tươi lại, lá xanh rờn. Cậu vui sướng lắm. Mấy ngày trôi qua, một hôm vào lúc tan học, cậu nán lại, ấp úng mãi mới dám nói:
- Con thưa thầy. Con thấy vườn nhà thầy và sân của lớp học chưa có cây bóng mát. Con xin phép thầy trồng một cây có được không ạ?
- Con nghĩ thế là phải. Thầy cho phép nhưng rồi ai tưới tắm, trông nom cây?
- Con thưa thầy, việc đó con xin làm ạ.
Thế là hôm sau, cậu nhờ bố đánh hộ cái cây mà cậu đã từng cứu sống. Ông bố còn giúp cậu mang cây trồng ở đầu ngõ nhà thầy, lối đi vào lớp học. Từ ngày ấy, cậu đến lớp còn có thêm niềm vui là chăm sóc cây như một người bạn mới. Cây lớn nhanh như thổi. Tán lá mát rượi đã tỏa, to bằng cái nong vựa. Thời gian trôi đi. Cậu học trò đã sang tuổi 15 rồi 16, 17. Cậu mong mãi không thấy cây trổ hoa. Cây đã lớn. Tán lá xanh rờn, mát rượi che rợp một phần sân.
Rồi một hôm, thầy trả bài văn. Bài của cậu được thầy khuyên rất nhiều dấu son đỏ. Thầy còn đọc và bình cho cả lớp nghe. Bất chợt cậu nhìn ra ngoài cửa sổ. Trời ơi cây đã nở hoa. Một chùm hoa đỏ tươi lấp ló trong vòm lá xanh. Cả thầy và các bạn đều vui. Thầy bảo đó là điềm tốt. Từ ngày ấy cậu càng gắng học hơn. Cậu giỏi vượt trội lên. Cả lớp thán phục.
Hai năm sau, cậu đã thành một anh khóa hào hoa phong nhã. Cậu bút nghiên chia tay thầy về kinh đô ứng thí. Trước khi ra cổng, cậu đứng lặng dưới gốc cây, vỗ vào thân cây nói thầm: "Bạn ở nhà nhé, mình đi sẽ cố gắng để không phụ công thầy". Một làn gió nhẹ làm cây rung rinh như chào tiễn. Anh khóa lên đường. Thầy đứng dưới gốc cây nhìn theo mãi.
Thấm thoát đã đến ngày lễ xướng danh. Anh không tin vào mắt mình nữa. Tên anh ngay ở đầu bảng. Anh đỗ đầu khoa thi. Lau nước mắt, anh vội vàng về báo tin cho thầy. Ngay từ xa, anh đã thấy một vùng hoa đỏ rực trời. Đến nơi thì ra là cái cây anh trồng năm nào. Cả cây rực rỡ màu đỏ tươi, rung rinh trong gió nhẹ như vui với anh, chào đón anh.
Thầy từ trong nhà bước ra, ôm lấy anh. Hai thầy trò cứ đứng dưới gốc cây hoa đỏ. Rồi thầy nhìn lên cây và nhìn anh bảo:
- Con ạ! Cây cũng như người đấy. Cây đã trả nghĩa con, đem tặng con cả một trời hoa đỏ, con biết không?
- Dạ, con xin ghi nhớ lời thầy.
- À, con! Thầy trò ta phải đặt tên cho cây chứ. Thầy lấy luôn tên con là Phượng đặt cho cây được không? Từ nay cứ gọi là cây phượng, một loại cây gắn liền với trường học và chỉ nở hoa vào cuối khóa để mừng các trò giỏi. Ý thầy thế, con thấy thế nào?
- Con xin nghe theo lời thầy.
Nói rồi anh quỳ xuống vái thầy ba vái. Hoa phượng rực hồng rắc muôn cánh đỏ xuống mái tóc anh. Từ ngày ấy cây có tên là phượng và chỉ nở hoa vào mùa hè, khi kết thúc năm học.
VĂN DUY