Một sân phơi thóc nếp cái hoa vàng ở xã An Phụ (Kinh Môn)

Từ nếp cái hoa vàng...

Trong một chuyến công tác cuối năm 2009, người bạn đồng nghiệp của tôi đã rất ngạc nhiên khi thấy nông dân huyện Kinh Môn và Kim Thành vẫn còn gặt lúa vào giữa tháng 11. Ở quê anh lúc ấy, lẽ ra người dân đã gặt xong trước đó hơn 1 tháng và đang chăm sóc cây vụ đông. Tôi giải thích: Đây là giống NCHV, đặc sản nổi tiếng của Kinh Môn và Kim Thành. Diện tích cấy giống này trong vụ mùa 2009 ở hai huyện trên đạt 795ha. Đây là giống dài ngày, cấy ở trà mùa muộn, nên đến nay mới cho thu hoạch.

Chúng tôi dừng chân là thửa ruộng NCHV của chị Nguyễn Thị Huệ ở xã Hiệp An. Vừa nhanh tay gặt những bông lúa nếp chín vàng, hạt mẩy và sáng, chị vừa tiếp chuyện chúng tôi. “Từ bé đến giờ, không năm nào nhà tôi không cấy giống nếp này, bởi nó mang lại hiệu quả kinh tế cao. Mỗi năm, chỉ để vài ki-lô-gam ăn Tết, còn lại đều đem bán”. Qua địa phận xã Hiệp An là tới xã An Phụ – nơi vẫn được người dân gọi là “cái nôi” của giống NCHV Kinh Môn. Người dân An Phụ tận dụng mọi thứ của cây lúa nếp này: Rạ được phơi khô dùng để bảo quản hành, rơm để bó chổi. Từ hạt nếp, người dân thổi xôi, gói bánh, ngâm rượu. Chúng tôi tìm đến nhà ông Ngô Văn Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và thương mại NCHV Kinh Môn. Không giấu nổi niềm vui, ông hồ hởi báo tin: Thóc của nhà vẫn chưa kịp phơi khô, nhưng nhiều đại lý ở Hà Nội đã liên hệ đặt mua từ mấy ngày trước!.

Trong số các loại lúa nếp, NCHV tạo được dấu ấn riêng đặc biệt trong lòng thực khách vì có mùi thơm đặc trưng, hạt cơm dẻo và giữ được lâu, hạt gạo bóng, trong. Nhiều năm về trước, NCHV Kinh Môn đã nổi tiếng bởi sự  thơm, ngon của nó. Nhưng từ năm 2000 trở lại đây, chất lượng giống nếp này đã có biểu hiện bị thoái hóa, xuống cấp. Theo ông Ngô Văn Sáng, hạt cơm không còn thơm và dẻo như trước. Nguyên do là trong khâu gieo cấy để xảy ra tình trạng pha tạp với giống lúa khác. Việc nhân giống vẫn bằng cách chọn bông to, đẹp của vụ sản xuất trước làm giống cho vụ sau. Vì thế, diện tích, năng suất, chất lượng NCHV ngày một giảm, sản phẩm khó tiêu thụ trên thị trường. Người dân luôn mong muốn các cơ quan chức năng trợ giúp để bảo tồn giống đặc sản địa phương.

Năm 2007, Dự án Superchain (do Trung tâm Hợp tác quốc tế nghiên cứu nông nghiệp phục vụ phát triển của Cộng hòa Pháp chủ trì) được triển khai nhằm mục tiêu giúp nông dân phục tráng giống NCHV. Huyện Kinh Môn cũng có những chính sách nhằm bảo tồn NCHV. Trong vụ mùa 2009, huyện chỉ đạo thực hiện việc quy vùng sản xuất tập trung và hỗ trợ 50% giá mua giống cho nông dân; thực hiện mô hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo nguyên tắc “4 đúng” nhằm hạn chế dịch bệnh. Kết quả của những giải pháp tích cực trên đã giúp Hiệp hội Sản xuất và thương mại NCHV Kinh Môn phục tráng thành công giống lúa nếp đặc sản. Đến nay, Hiệp hội đã sản xuất được giống nếp cái nguyên chủng cung ứng cho người dân gieo cấy. Diện tích gieo cấy NCHV vụ mùa 2009 đạt 425ha, tập trung chủ yếu ở các xã: An Phụ, An Sinh, Phạm Mệnh, Long Xuyên, Hiệp An. Nông dân đã tìm ra được những sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật phòng, trừ hiệu quả sâu đục thân hai chấm. Thiệt hại do sâu, bệnh gây ra giảm đi đáng kể. Năng suất NCHV đạt 38 – 39 tạ/ha trong vụ mùa 2009. Chất lượng hạt gạo được bảo đảm. Nếu năng suất đạt 1,3 tạ/sào, giá bán sản phẩm 14.500 đồng/kg, nông dân cấy NCHV có lãi bình quân khoảng 1,1 triệu đồng/sào/vụ. Sản phẩm NCHV đã có "chỗ đứng" tại nhiều tỉnh, thành, đặc biệt là Thủ đô Hà Nội

... đến vải thiều Thanh Hà

Từ lâu Thanh Hà được nhiều người biết tới bởi cây đặc sản vải thiều. Đồng chí Ngô Bá Định, Trưởng phòng Nông nghiệp và phát triển nông thôn huyện cho biết: Cây vải vẫn chiếm một vị trí quan trọng trong kinh tế huyện Thanh Hà. Mặc dù năm 2009 năng suất vải quả có giảm, nhưng bù lại giá bán sản phẩm khá cao. Thế nên, năm nay nông dân có ý thức chăm sóc, bảo vệ cây vải hơn.

Cây vải tổ ở thôn Thúy Lâm, xã Thanh Sơn đã trở thành nơi được nhiều người đến tham quan. Cụ Hoàng Văn Thu, 80 tuổi, người trông coi cây vải cho biết: "Nếu được chăm sóc chu đáo, cây vải tổ vẫn cho quả. Tuy quả vải không to như ở các cây khác nhưng mùi vị của nó vẫn là hạng nhất".

Vào vườn vải rộng 2 mẫu của ông Vũ Đình Bát, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và tiêu thụ vải thiều Thanh Hà, người ta dễ dàng nhận thấy sự khác biệt với những vườn vải khác bởi sự chăm chút cẩn thận của chủ nhân. Để minh chứng cho ưu thế của vải thiều Thanh Hà, ông Bát kể cho chúng tôi nghe một câu chuyện. Lần ấy, ông Bát và nhiều người khác mang vải thiều Thanh Hà sang Côn Minh (Trung Quốc) để giới thiệu sản phẩm. Những quả vải thiều tươi ngon được bày trước mặt khách hàng. Gần gian hàng bán vải thiều Thanh Hà là gian hàng bán vải quả Thái Lan. Khách đến tham quan chủ yếu mua vải Thái Lan, bởi quả vải có mẫu mã đẹp. Thấy vải thiều Thanh Hà khó bán, những người bán hàng liền bóc vải và mời khách nếm thử. Nhiều vị khách nếm xong liền mua hàng ngay. Chỉ một loáng, vải đã bán hết sạch. Ông Bát khẳng định: Vải Thanh Hà nổi tiếng bởi quả vải có cùi dầy và bóng, khi bóc ra cùi không bị dập nát, hạt vải nhỏ, vỏ mỏng, mùi thơm đặc biệt.

Đặc sản ngon là vậy, nhưng ông Bát vẫn còn nhiều trăn trở. Những năm gần đây, giá bán vải quả giảm mạnh, trong khi chi phí đầu tư tăng cao nên nhiều người dân Thanh Hà không chăm sóc, bảo vệ cho cây. Nhiều vườn vải bị già cỗi, còi cọc. Tình trạng chặt phá vải đang diễn ra. Nếu tình trạng này tiếp tục tái diễn sẽ dẫn tới nguy cơ thoái hóa giống.

Nhưng nhiều nông dân Thanh Hà vẫn tin tưởng cây vải thiều sẽ có cơ hội vượt qua thời kỳ "khủng hoảng" này. Có những gia đình chặt vải để trồng cây khác, nhưng vẫn để lại một đoạn gốc để sau này có thể chăm bón trở lại. Đặc biệt, những thành viên của Hiệp hội Sản xuất và tiêu thụ vải thiều Thanh Hà hằng ngày vẫn tích cực chăm bón cho vải. Nhờ sự quan tâm của các cấp, các ngành cùng với kinh nghiệm trong sản xuất nên quả vải thiều của hiệp hội được coi là có chất lượng tốt nhất huyện Thanh Hà. Các cơ quan chức năng đã giúp người trồng vải Thanh Hà về các biện pháp kỹ thuật chăm sóc, bảo vệ cây vải; chọn ra 100 cây vải đầu dòng phục vụ việc nhân giống, bảo tồn nguồn gen quý; xây dựng chỉ dẫn địa lý; xúc tiến thương mại, tìm đầu ra sản phẩm vải thiều. Tuy giá bán vải thiều vẫn chưa thể trở lại thời kỳ đỉnh cao như trước kia nhưng các ngành chức năng và người dân vẫn quan tâm tới việc bảo tồn, phát triển giống đặc sản quý này.

NINH TUÂN