|
Chủ tịch Hồ Chí Minh trồng cây tại vườn hoa Lý Tự Trọng, Hà Nội ngày 5-2-1961.
|
Mùa
Xuân mở đầu cho một năm bằng Tết trồng cây theo lời kêu gọi của Bác Hồ.
Ngẫm kỹ, việc làm ấy mang một ý nghĩa triết lý sâu sắc. Bình sinh, Bác
đặc biệt coi trọng việc trồng cây. Với cây vú sữa của đồng bào miền Nam gửi
ra, ngày ngày Bác vun gốc, tưới nước. Mùa Đông đến, Bác nhắc bện rơm
cuốn quanh thân cây để chống giá lạnh. Cạnh ao cá có cây “bụt mọc” bị
sâu đục thủng, cành lá héo khô dần, Bác hướng dẫn tìm cách cứu chữa, lá
xanh trở lại. Bác bảo: “Cây cũng như người. Không nên thấy cây bị sâu mà
đem chặt nó đi. Làm như vậy thì dễ. Điều cần hơn là phải tìm cách cứu
cho cây sống lại”.
|
Chủ tịch Hồ Chí Minh trồng cây tại Công viên Lênin ngày 11-1-1960.
|
Tầm nhìn vượt xa
Tết
trồng cây là đầu đề nhiều bài viết của Bác trong dịp Xuân về Tết đến.
Mùa Xuân là Tết trồng cây / Để cho đất nước càng ngày càng Xuân vừa có
tác động thiết thực trồng cây gây rừng, bảo vệ môi trường sinh thái, vừa
tiềm ẩn một nét rất đẹp của truyền thống văn hóa Việt Nam.
Trong
bài Tết trồng cây đăng trên Báo Nhân Dân ngày 28-1-1961, Bác nhắc nhở:
“Khắp mọi nơi đang nhộn nhịp chuẩn bị Tết trồng cây để chào mừng một
cách thiết thực ngày thành lập Đảng ta. Đó là một phong trào rất tốt”.
Cũng với đầu đề Tết trồng cây đăng trên Báo Nhân Dân ngày 5-2-1969, Bác
viết: “Tết trồng cây là ngày mở đầu cho việc trồng cây suốt cả năm, đã
trở thành một tục lệ tốt đẹp của nhân dân ta”. Bác còn khẳng định:
“Chúng ta phải trồng cây cho cả đồng bào miền Nam
nữa”. Tết Kỷ Dậu năm ấy, cái Tết cuối cùng của mình, Bác đã đến trồng
cây tại Vật Lại (Ba Vì - Hà Tây), một xã có thành tích tốt trong phong
trào trồng cây, gây rừng.
Công nhân, kỹ sư Nhà máy Lọc dầu Dung Quất hưởng ứng Tết trồng cây vào sáng 16-2
Với
một tầm nhìn vượt xa về phía trước, Hồ Chí Minh đã thấy rõ và hiểu sâu
những điều mà có thể nhiều người chưa thấy được rõ hoặc hiểu chưa sâu.
Bằng tầm nhìn ấy, Người đưa ra những giải pháp rất thiết thực cho một
chiến lược rất dài lâu về sự phát triển đất nước nằm trong tầm vóc mang
tính thời đại.
Thì
đây, trước hiểm họa khủng khiếp nhãn tiền của sự biến đổi khí hậu trên
trái đất, Tết trồng cây đã vượt xa ý nghĩa thiết thực của chuyện trồng
cây gây rừng. Ở đây là sự thể hiện chiều sâu nhân bản trong việc xác lập
mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, môi trường sống của chính
mình, là sự tôn vinh một lối sống. Sâu sắc hơn, thâm thúy hơn trong tầm
cao của tư duy, đó là tôn trọng sự sống. Vì rằng, “cây cối, đó là sự
sống, phải tôn trọng sự sống” – theo Lévi-Strauss, nhà khoa học lớn của
thế kỷ XX. Tôn trọng cảnh quan môi trường chính là tôn trọng sự sống.
Đông Tây gặp nhau
Khi
đòi hỏi phải trân trọng, giữ gìn, bảo vệ, tôn tạo môi trường sống, cần
hiểu rằng trong sâu thẳm của triết lý nhân sinh, tư duy của loài người
từ Tây sang Đông gặp nhau ở những điểm tiệm cận trên tiến trình phát
triển. Sinh thái học là một ngành triết lý và rồi trở thành một phong
trào xã hội ở phương Tây, có mục đích tái lập cuộc đối thoại giữa con
người với thiên nhiên, một cuộc đối thoại mà thời đại công nghiệp đã phũ
phàng vứt bỏ.
Với
những thảm họa khủng khiếp của bão lũ, hạn hán và nước biển dâng, ta
càng hiểu sâu hơn lời cảnh báo của F. Engels từ hai thế kỷ trước về “sự
trả thù của thiên nhiên” đối với đời sống con người, vì con người đã tàn
phá chính cái nôi nuôi dưỡng mình. Lời cảnh báo ấy đã trở thành hiện
thực, mà hội nghị thượng đỉnh bàn về vấn đề biến đổi khí hậu ở
Copenhagen - Đan Mạch vừa rồi là một minh chứng.
Phải
chăng đã đến lúc phải nói lên một sự thật: Nếu phương Tây phải mất 20
thế kỷ để bắt đầu nhìn thấy những vấn đề đó thì chúng vốn nằm sâu trong
triết lý phương Đông, đặc biệt là trong triết lý Phật giáo. Trong căn
bản triết lý ấy, tư tưởng về thiên nhiên, loài vật, chúng sinh, sự sống
lại hết sức quen thuộc với tâm tưởng của người Việt Nam chúng ta. Hãy chỉ nói
riêng một mệnh đề triết lý của Phật giáo: “Hết thảy chúng sinh đều có
Phật tính”. Khái niệm “chúng sinh” trong đạo Phật rất rộng, con người
cũng chỉ là một chúng sinh. Kinh Phật dạy: “Cây cỏ, đất đá, đồi núi, tất
cả yếu tố của vũ trụ đều có Phật tính”. Tương thân, tương ái, tương
kính với thiên nhiên, với chúng sinh là quan điểm xuyên suốt trong triết
lý Phật giáo. Triết lý ấy, nói như GS Lê Mạnh Thát: “Mọi tồn tại chỉ
tồn tại trong tương quan với những tồn tại khác. Chính quan điểm duyên
sanh cơ bản này giúp người Phật giáo có một cái nhìn bao dung không
những với chính mình mà còn đối với những người khác và thế giới quanh
mình”.
Phải
từ quan điểm cơ bản này mới hiểu được cội nguồn của nhận thức về mối
quan hệ giữa con người với thiên nhiên trong truyền thống văn hóa Việt Nam.
Thân người như bóng chớp, có rồi trở lại không / Như muôn cây có mùa
xuân tươi tốt, đến mùa thu khô héo (Thân như điện ảnh hữu hoàn vô / Vạn
mộc xuân vinh thu hựu khô). Hai câu mở đầu bài Thị đệ tử của thiền sư
Vạn Hạnh cho thấy không hề có sự phân cách giữa con người - một thực thể
của tự nhiên - với tự nhiên. Cho nên Ngẫm và hiểu cái lý của thịnh suy
lòng không sợ hãi / Vì thịnh suy nối tiếp nhau như khoảng thời gian hạt
sương móc trên đầu ngọn cỏ (Nhậm vận thịnh suy như bố úy / Thịnh suy như
lộ thảo đầu phô).
Triết
lý của Thị đệ tử với chiều sâu thẳm của nó còn nhiều chuyện phải suy
ngẫm. Ở đây chỉ muốn nói về mối liên hệ mật thiết giữa con người với tự
nhiên, trong tư duy của ông cha ta, điều ấy như một lẽ đương nhiên chẳng
phải bàn cãi. Cũng như văn học bác học, trong truyền thống dân tộc, văn
học dân gian đã xác lập một mối quan hệ giữa con người với tự nhiên
thật đằm thắm và cũng thật huyền ảo.
Trong bài ca dao quen
thuộc: Trèo lên cây bưởi hái hoa / Bước xuống vườn cà hái nụ tầm
xuân..., những hoa lá, cây trái, chim vào lồng, cá cắn câu, bưởi, cà, mớ
trầu cay, nụ tầm xuân xanh biếc... sao mà gần gũi, thân thiết, gắn bó
với con người đến thế! Biết bao tâm sự ẩn giấu trong cây, hoa, chim, cá!
Người ta là hoa của đất
“Con
người là một bộ phận của tự nhiên”, người ta đã nói nhiều, rất nhiều và
thường xuyên trích dẫn K. Marx nhưng hình như ít ai chú ý đến luận điểm
này của ông. Trong bối cảnh của hiểm họa môi trường do chính con người
gây ra, có lẽ người ta sẽ hiểu hơn về luận điểm thiên tài đó và nếu cập
nhật với tình hình hiện nay thì phải chăng đó là một luận điểm mang tính
cảnh báo?
Ấy
vậy mà, còn hơn cả một sự cảnh báo, trong truyền thống văn hóa Việt Nam, điều
này đạt tới một triết lý sống được diễn đạt một cách dung dị trong câu
tục ngữ rất quen thuộc Người ta là hoa của đất. Con người là sản phẩm
đẹp nhất của tạo hóa, là “hoa của đất”. Ở đây không chỉ ẩn giấu một lý
tưởng thẩm mỹ về cái đẹp mà còn thấm đẫm tính nhân văn. Nếu tự nhiên -
xã hội - con người là thể hoàn chỉnh hợp thành thế giới của con người
thì trong thể hoàn chỉnh ấy, con người được đặt vào vị trí trung tâm và
trên một ý nghĩa nào đó, là lý do tồn tại của thể hoàn chỉnh ấy.
Cũng
chính vì thế, lý tưởng thẩm mỹ ấy, tinh thần nhân văn ấy còn mang tính
hiện đại. Hiện đại trong chủ đề thời sự nóng bỏng về môi trường và bảo
vệ môi trường đang chiếm lĩnh vị trí hàng đầu trong suy tư của cả thế
giới. Rõ ràng, khi khẳng định một cách hình tượng con người là “hoa của
đất” chính là sự khẳng định mối quan hệ không thể tách rời giữa con
người với thiên nhiên, với môi trường sống của mình. Chân lý thật cụ thể
và cũng thật đơn giản, nhưng nhận cho ra cái cụ thể, đơn giản ấy quả
thật không dễ. “Cây cối, đó là sự sống, phải tôn trọng sự sống”, ý tưởng
tuyệt vời của Lévi Strauss được thực hiện thật là nhuần nhuyễn, sống
động.
Vậy
mà, điều cần nói ở đây chính là sự tôn trọng ấy đã có từ xa xưa trong
lịch sử văn hóa Việt Nam. Hãy đọc chiếu chỉ của Lý Nhân Tông mà Đại Việt Sử ký
toàn thư, Kỷ Nhà Lý đã chép: Năm Bính Ngọ (1125), nhà vua xuống chiếu
“Cấm dân chúng mùa Xuân không được chặt cây”. Nhắc lại điều này, GS Cao
Huy Thuần bình luận: “Chặt cây cối trong mùa Xuân là kết án tử hình sự
sống! Chặt cây cối trong mùa Xuân là kết án tử hình mùa Xuân. Chưa bao
giờ chân lý, thiện và mỹ được nâng cao lên đến mức ấy”. Phải chăng, từ
nội dung chiếu chỉ của vua Lý Nhân Tông, triết lý
“tương thân, tương ái, tương kính với thiên nhiên”, một quan điểm xuyên
suốt trong triết lý Phật giáo, đã thể hiện rất cụ thể?
Từ
những điều vừa nêu, ta càng hiểu sâu hơn tầm vóc của lời kêu gọi Tết
trồng cây đã trở nên một phong trào quần chúng, biến thành một tập quán
tốt đẹp, vừa kế thừa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, vừa nâng lên
trong ý nghĩa rộng lớn mang tính thời đại. Vậy hãy mở đầu năm Canh Dần
bằng một Tết trồng cây thật thiết thực và hiệu quả!
(Theo NLĐ)