Người xưa có câu nói “Văn là người”, có nghĩa là tính tình, phẩm chất, nhân cách của con người thường sẽ được bộc lộ trong lời nói, câu văn của mình. Chính vì vậy, cổ nhân thường dùng phương tiện ngôn ngữ để thử lòng người, để thấy được  tính nết mà suy ra nhân cách cũng như vận số của một người trong tương lai như thế nào.

Trong văn học xưa nay còn lưu truyền câu đối khá nổi tiếng: Vũ vô cương toả năng lưu khách/Sắc bất ba đào dị nịch nhân. Vậy câu đối trên là của những ai và ra đời trong hoàn cảnh nào, còn những vế đối nào khác nữa?

Chuyện kể rằng: Thượng thư Đàm Thận Huy quê ở làng Ông Mặc, huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc khi từ quan đã trở về dạy học tại quê nhà. Vốn là người đỗ đạt cao và hay chữ nên ông có rất nhiều học trò. Một hôm khi ông vừa giảng sách xong thì trời bỗng đổ mưa khiến các học trò phải lưu lại. Nhân dịp này, ông ra một vế đối để học trò đối lại, qua đó ông muốn biết tính cách và cuộc đời sau này của các học trò ra sao. Vế đối của thầy là: Vũ vô cương toả năng lưu khách (Có nghĩa là: Mưa không có then khoá mà giữ được người ở lại). Vế đối của thầy đã mở ra một cuộc “sinh hoạt văn chương” khiến các học trò ứng đối rất sôi nổi. Học trò Nguyễn Giản Thanh đối lại rằng: Sắc bất ba đào dị nịch nhân (Có nghĩa là: Sắc đẹp không có sóng gió mà có thể làm đắm người). Còn học trò Nguyễn Chiêu Huấn thì đối là: Nguyệt hữa loạn cung bất xạ nhân (Có nghĩa là: Trăng có vòng cung nhưng lại chẳng bắn người). Người học trò thứ ba thì đối là: Phẩn bất uy quyền dị sử nhân (Có nghĩa là: Phân không có uy quyền nhưng lại doạ được người).

Thầy giáo Đàm Thận Huy ngẫm nghĩ giây lát rồi phê rằng: Trong các vế đối trên thì vế của Nguyễn Giản Thanh chỉnh và hay nhất nhưng sau này Giản Thanh sẽ là người lãng mạn và phóng đãng. Chiêu Huấn là người nhân từ. Cả hai trò này sẽ đều đỗ đạt cao, làm quan to. Còn người học trò có vế đối thứ ba kia thì ngày sau sẽ chỉ là phú hào nhưng thô bỉ.

Quả nhiên, đúng như lời thầy tiên đoán, về sau Nguyễn Giản Thanh đỗ trạng nguyên, nổi tiếng văn hay chữ tốt nhưng cũng nổi tiếng với những cuộc tình cùng bao mỹ nữ nơi phòng the khuya sớm. Nguyễn Chiêu Huấn thì đỗ bảng nhãn, làm quan được nhân dân tin yêu, kính nể. Còn người kia thì chỉ làm đến chức Hiến phó – một chức quan rất nhỏ trong hệ thống chính quyền thời bấy giờ.

Qua đây, chúng ta càng thấy ông cha  ngày xưa khéo léo và tinh tế như thế nào trong cách nhìn nhận, đánh giá con người.

TRẦN VĂN LỢI (St)