Khuê Văn Các

Văn Miếu và Quốc Tử Giám (VM-QTG) là hai thiết chế gắn liền với Thủ đô Hà Nội từ bao đời nay. Văn Miếu được xây dựng năm 1070, dưới thời vua Lý Thánh Tông, là nơi thờ Khổng Tử, các bậc hiền triết của Nho giáo và Tư nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An - người thầy tiêu biểu của nền giáo dục Việt Nam. Quốc Tử Giám được xây dựng năm 1076, dưới thời vua Lý Nhân Tông, là nơi đào tạo nhân tài và là trường đại học đầu tiên của nước ta.

Những nét cơ bản về kiến trúc

VM-QTG nằm ở phía nam Thủ đô Hà Nội, quay mặt về hướng nam, tổng diện tích 55.027m2, gồm Hồ Văn, vườn Giám và Nội tự. Nội tự được chia làm 5 khu vực: Khu thứ nhất từ cổng Văn Miếu tới cổng Đại Trung; khu thứ hai nổi bật với Khuê Văn Các - một công trình kiến trúc độc đáo, xây dựng năm 1805 với kiến trúc gỗ, bốn mặt có cửa sổ tròn và những con tiện tỏa ra tứ phía tượng trưng cho hình ảnh sao Khuê tỏa sáng; khu thứ ba là nơi lưu giữ bia tiến sĩ được dựng từ năm 1484; khu thứ tư thờ Khổng tử, bài vị của 72 vị học trò xuất sắc của Khổng Tử và thờ Chu Văn An; khu thứ năm là Nhà Thái Học, vốn là Quốc Tử Giám xưa, là trường đại học quốc gia đầu tiên ở nước ta.

Việc học tập và thi cử tại QTG

Việc giảng dạy, học tập tại QTG bắt đầu từ năm 1076, dưới thời nhà Lý, phát triển và hoàn thiện dưới thời Hậu Lê (thế kỷ XV). Đứng đầu QTG là Tế tửu (Hiệu trưởng) và Tư Nghiệp (Hiệu phó). Phụ trách việc giảng dạy có các chức Giáo thụ, Trực giảng, Trợ giáo và Bác sĩ.

Giám sinh (học trò) chủ yếu là những người đã đỗ kỳ thi Hương và đã qua một kỳ kiểm tra ở Bộ Lễ sẽ được vào QTG để học tập, chuẩn bị cho kỳ thi Hội và thi Đình. Giám sinh được chia làm 3 hạng: Thượng xá, Trung xá và Hạ xá. Thời gian học tập trong vòng 3-7 năm và nội dung học chủ yếu là nghe giảng sách, bình văn và làm văn.

Thí sinh sau khi trải qua 4 kỳ thi Hội (thi kinh nghĩa; thi chế, chiếu, biểu; thi thơ phú; thi văn sách) mới được vào thi Đình. Thi Đình được tổ chức ở Hoàng Cung, do đích thân nhà vua ra đề và chấm duyệt lần cuối. Những người đỗ thi Đình được xếp thành 3 hạng: Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ (Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa); Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) và Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân (Tiến sĩ).

Lịch sử khoa cử Việt Nam bắt đầu từ năm 1075 đến khoa thi cuối cùng năm 1919, với tổng số 2.898 người thi đỗ. Khoa đỗ ít nhất chỉ có 3 người, khoa đỗ nhiều nhất 62 người. Người đỗ trẻ tuổi nhất là Trạng nguyên Nguyễn Hiền (khoa thi năm 1247), khi mới 13 tuổi. Người đỗ cao tuổi nhất là Tiến sĩ Quách Đồng Dần (khoa thi năm 1634), khi đã 68 tuổi.82 tấm bia tiến sĩ

Một di tích nổi tiếng của VM-QTG là 82 tấm bia tiến sĩ, ghi họ tên, quê quán của 1.307 vị tiến sĩ của 82 khoa thi (từ 1442 – 1779), gồm 81 khoa triều Lê và 1 khoa triều Mạc. Bia tiến sĩ bằng đá màu xanh, được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Bia tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3 (1442) nêu rõ tầm quan trọng của việc đào tạo nhân tài và khuyến khích kẻ sĩ: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp. Vì thế, các bậc thánh đế minh vương chẳng ai không coi việc kén chọn kẻ sĩ, bồi dưỡng nhân tài, vun trồng nguyên khí quốc gia làm công việc cần kíp... Vì vậy, cho khắc đá để dựng ở cửa Thái Học cho kẻ sĩ bốn phương chiêm ngưỡng, hâm mộ mà phấn chấn, rèn luyện danh tiết, hăng hái tiến lên giúp rập Hoàng gia. Há phải chỉ là chuộng hư danh, sính hư văn mà thôi đâu”.

Mỗi tấm bia Tiến sĩ được đặt trên lưng một con rùa. Rùa sống rất lâu và là một trong bốn linh vật (Long, Lân, Qui, Phượng), nên việc đặt bia Tiến sĩ trên lưng rùa đá thể hiện sự tôn vinh, trân trọng hiền tài một cách đặc biệt.

Nơi hướng về cội nguồn

VM-QTG đã tồn tại hơn 900 năm, được xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa từ đợt đầu tiên (1962). Tháng 4-1988, Trung tâm Hoạt động Văn hóa, Khoa học VM - QTG được thành lập với nhiệm vụ quản lý, bảo tồn, lập quy hoạch tu bổ, tôn tạo di tích nhằm phục vụ khách tham quan, nghiên cứu và là nơi để các nhà khoa học gặp gỡ, trao đổi, thảo luận.

VM-QTG ngày càng trở thành một nơi tôn nghiêm, là nơi để nhiều thế hệ học sinh hướng về cội nguồn tôn sư trọng đạo. Hằng năm, có hàng vạn học sinh đến tham quan, tìm hiểu về khu di tích này.    Nơi đây là địa chỉ được nhiều đơn vị lựa chọn để tiến hành các lễ phát thưởng, trao giải thưởng khoa học, trao bằng tốt nghiệp... Hằng năm, Giải thưởng Phạm Thận Duật của Hội Sử học, Giải thưởng Loa Thành của Trường Đại học Kiến trúc, lễ phát bằng cử nhân, lễ phong học hàm giáo sư, tiến sĩ... đều lựa chọn nơi đây để tổ chức.

PHẠM HỒNG