Nhà văn Lê Lựu khi còn khỏe mạnh	Nhà thơ Trần Đăng Khoa

Nhà văn Lê Lựu có cậu em trai thần đồng, đó là nhà thơ Trần Đăng Khoa.

Đã có không ít dạo, nhiều người tốn rất nhiều giấy mực về hai anh em nhà này, đặc biệt những dịp báo Tết thì dường như không báo nào thần đồng và bậc đàn anh không xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau mang đến những thú vị đậm đà còn không ít phần tiêu ớt giấm tỏi cho người đọc. Phải kể ngay rằng Lê Lựu và Trần Đăng Khoa ngoại trừ những cống hiến và thành công trong sáng tác thơ văn thì họ chắc chắn là hai nhà báo có hạng. Trần Đăng Khoa viết báo hóm hỉnh, sâu sắc, nhiều khi không kém gì thơ của anh. Những nhận xét của Trần Đăng Khoa trong các bài báo hoặc trả lời phỏng vấn báo chí là cái nhìn đôi lúc chỉ thần đồng mới có. Ví dụ như trong một cuộc truyền hình trực tiếp đêm cuối năm, thần đồng cứ ngồi lỉm dỉm như lẫn vào những cây đa cây đề hoặc các nhân vật ngôi sao ở các lĩnh vực khác nhau. Thế ai ngờ có ước muốn rất tầm vóc quốc tế là xuất khẩu trí tuệ, Trần Đăng Khoa bảo nước ta bây giờ nên chú trọng đến công tác xuất khẩu trí tuệ vì chỉ một mẩu của trí tuệ được xuất khẩu đúng với vị trí của nó thôi đã bằng bao nhiêu tấn lúa gạo mồ hôi mồ kê của bà con cô bác nhà mình rồi. Anh Khoa nói với vẻ mặt rất nghiêm và có vẻ hơi buồn, một cái buồn cố hữu nơi thần đồng. Lúc ấy tôi lại nhớ cái lần tôi thỉnh (vì tuy thế mời được Trần Đăng Khoa đi nói chuyện cũng khó khăn ra trò) được anh tới nói chuyện với các sĩ quan trẻ tại Bảo tàng Hồ Chí Minh về thời kỳ anh Khoa ở Trường Sa. Hôm ấy anh nói rất hay về hình dáng bản đồ Việt Nam như in từ dáng hình của những bà mẹ lam làm, hy sinh và hy sinh, gian nan và gian nan, giông bão mà kiên trinh, bất khuất vô cùng. Mọi người đã lặng đi khi nghe anh nói. Cả các cấp lãnh đạo lúc đó cũng lặng đi. Thần đồng Trần Đăng Khoa có những lúc thăng hoa như vậy. Như có một vị thần linh nào nấp sẵn mà mách nước cho anh.

Trần Đăng Khoa và ông anh Lê Lựu có không ít lần tranh cãi văn chương với nhau. Họ có thể không khai khẩu trực tiếp hoặc bút chiến như các nhà phê bình mà có một phương cách riêng khá lạ lùng là họ khai tâm cho nhau, mà không phải lúc nào cũng đồng thuận vì một lẽ dĩ nhiên là cả hai đều bướng bỉnh có hạng. Trong thâm tâm, hẳn nhiên hai vị tiểu Bồ Tát này chắc là luôn bái phục nhau về nghề nghiệp, về các sáng tác hoặc về đời sống chẳng hạn nhưng trên các kênh thông tin thì chưa chắc. Nhiều người tưởng bở: Ơ hay, hai cái nhà bố này tài đến nỗi nào, tác phẩm đến nỗi nào mà cứ choang nhau tối tăm như thế. Lại còn moi móc những ngoại hình chum vại, tóc xoăn mũi lõ, ăn mặc lôi thôi giày tất của nhau lên mặt báo còn ra thể thống gì. Nhân dân và các nhà quản lý xã hội nhìn các nhà văn ra thế nào. Thực ra là hai vị ấy rất thương yêu, rất đoàn kết, nhất trí với nhau. Lê Lựu rất thương yêu, rất đoàn kết với Trần Đăng Khoa. Nếu nói khôi hài thì họ là GAY. Họ là Xuân Diệu và Huy Cận. Họ là Bá Nha và Tử Kỳ... và họ đều là nông dân đặc hạng. Không nông dân làm sao thơ anh Khoa chỉ những hương sen, hương súng, hương bưởi, hương cam, hương lúa, hương may rồi thì dế mèn, giun đất, cánh cam, muỗm muỗm, cao xa hơn thì sông núi, ruộng đồng, cao vời vợi thì trăng sao, vũ trụ cũng chỉ là cái nhìn hồn nhiên lương thiện của anh nông dân bờ bãi sông Hồng.

Lê Lựu cũng vậy. Vẫn là những bến sông cá mú, bãi đay, bãi sậy, hoa nhãn, hoa dâu và đặc biệt là những con người, những người nông dân bảo thủ, khờ khạo, nhút nhát, cố chấp, lam làm, sống và chết trên cánh đồng làng mình. Khi có giặc giã thì cuốn đi chấp nhận hy sinh, chấp nhận thua thiệt chứ tính toán gì, nào một ai mơ đến ngày đeo huân huy chương về làng, làm cán bộ to, là trung tá, đại tá. Rồi hết giặc, ai còn sống lại về, lại lam lũ như thế, có khi còn bi kịch hơn thế là đằng khác. Và từ đó những tác phẩm của nhà văn ra đời. Có thể nói thẳng ra rằng, Lê Lựu chép nguyên chuyện đời sống của nhân dân quê ông, có không ít đoạn từ chính cuộc đời nhà văn ra trang giấy cũng không có gì sai cả. Và anh Khoa cũng thế. Họ cứ đua nhau chép đời sống của nhân dân ra. Có chỗ tích cực, có chỗ vân vi và có cả những tiêu cực ở đời sống này các nhà thơ nhà văn cũng dũng cảm đưa vào. Và vì thế, họ cũng bị tuýt còi như ai. Cơ mà nông dân thì không sợ còi kiếc gì. Nói như Lê Lựu là điếc không sợ súng.

Ông em thần đồng Trần Đăng Khoa hóa ra cũng giúp Lê Lựu đắc lực ra phết. Khi anh em cứ í ới trên báo chí thông tin như vậy, nghiễm nhiên Lê Lựu giảm thiểu được chi phí tuyên truyền. Dùng được Trần Đăng Khoa làm tuyên truyền quảng cáo cho dù hàng hóa có ế sặc ra đấy người đời vẫn nhòm nhỏ, hoan nghênh. Lê Lựu có việc gì mời Trần Đăng Khoa cũng đến, đến rất sớm tiếp đón khách khứa cho ông anh. Bắt tay khách nói mấy câu rất tinh quái khiến khách dù phong bì chẳng có cũng hớn ha hớn hở. Mà có khi chưa chắc thuộc tên nhớ mặt khách là ai, làm gì. Đại loại với những người viết trẻ anh Khoa thường nói: Chú, thím viết rất hay, rất khỏe, anh đọc rất thích. Với các bạn đồng niên đồng môn anh Khoa cũng khen. Các bậc bề trên thì anh chúc mừng sức khỏe chẳng hạn nên rất tuyệt. Mà không tâm tính gì đâu. Có một ví dụ từ chính bản thân tôi được biết. Tôi nhiều lần mời nhà thơ Vũ Cao đến giao lưu với các bạn sinh viên đại học để chúng tôi ghi hình phát sóng (khi ấy tôi là biên tập viên của Truyền hình Quân đội nhân dân). Lần gần đây nhất là cuối năm 2002. Hôm ấy khách mời là nhà thơ Vũ Cao, nhà văn Lê Lựu và nhà thơ Trần Đăng Khoa. Tôi đón anh Khoa và nhà thơ Vũ Cao bằng xe ô tô của một người rất yêu văn nghệ - ông Bùi Ngọc Khôn, một người bạn thân, một đàn anh trong đời sống của nhà văn Lê Lựu. Nhà văn Lê Lựu đi xe riêng vì mới "đẻ ra" Trung tâm Văn hóa doanh nhân Việt Nam. Mới đầu Lê Lựu nhận chở Vũ Cao nhưng tôi kiên quyết không đồng ý vì xe của Lê Lựu ngày ấy rất kém, đã từng đẩy bộ như xe tay những năm ba mươi, chỉ có điều khác là đẩy từ dưới lên. Hơn nữa, vợ nhà thơ chỉ đồng ý khi tôi đón vì dạo ấy nhà thơ Vũ Cao đã yếu.

Tôi và anh Khoa kèm hai bên nhà thơ cao lớn như hai cậu vệ binh áp giải một ông Tây rẽ ô-tô, xe máy sang đường. Anh Khoa bảo: "Bố to lớn quá. To như một quả núi biết đi". Vũ Cao chỉ tủm tỉm. Lên xe anh Khoa lại trêu: "Bố Cao này, bố vẫn còn khỏe gớm, cứ đà này có khi con "đi" trước bố”. Vũ Cao quay lại: "Đi đâu?”. Anh Khoa bảo: "Đi sang thế giới bên kia. Con đã làm bài thơ "Giã biệt", đọc bố nghe nhé", đoạn anh Khoa ông ổng đọc làm ai cũng cười chảy nước mắt. Vũ Cao bảo: "Ghê nhỉ. Cái thằng vẫn chứng nào tật ấy".
Đấy, ở cái việc này, anh Khoa là như thế đấy.

Thế thì Lê Lựu yêu quý, nhất trí với Trần Đăng Khoa là yêu quý, nhất trí như thế nào?
Đây hẳn nhiên là một câu trả lời khó và thú vị. Thì cái gì khó khăn, gian khổ chẳng luôn hàm chứa những sự thách thức riêng. Nhưng nếu phải lý giải ngay, trả lời ngắn gọn thì họ nhất trí nhau là sự nhất trí bản năng, yêu thương bẩm sinh có sẵn từ hai con người ấy. Nó như cô gái mười sáu đã yêu thầm nhớ vọng chàng lực điền hàng xóm rồi nhưng khi nhà trai nhờ người đến dạm thì cô gái kia vẫn cứ "ứ ừ, con mặc kệ u đấy” thì chàng trai và họ mạc nhà mình đã biết tỏng là chị chàng đồng ý, rồi cứ mạnh dạn trầu cau lễ lạt chọn ngày tháng là vừa.

Tuy nhiên, cái sự yêu quý, nhất trí của những người làm văn thì không đơn giản như thế.

 PHÙNG VĂN KHAI  (Nhà văn, Tạp chí Văn nghệ quân đội)